Luật Trẻ em 2016 áp dụng cho mọi người dưới 16 tuổi, nên mọi bé đi gửi theo giờ đều mang theo những quyền mà luật trao: được sống an toàn, được bảo vệ khỏi mọi hình thức xâm hại, được chăm sóc sức khoẻ, được vui chơi, được tôn trọng, không bị phân biệt đối xử và được bày tỏ ý kiến. Người trông bé, dù chỉ trong ba giờ, có trách nhiệm tôn trọng những quyền đó.
Luật dành cả một chương cho các quyền và bổn phận của trẻ em, và nêu trách nhiệm của gia đình, cơ sở giáo dục, xã hội trong việc bảo đảm các quyền ấy. Đọc luật thì thấy xa, nhưng ở nơi gửi trẻ mỗi quyền lại hiện ra thành những việc rất cụ thể: bé được ra sân chơi hay ngồi trước màn hình cả buổi, bé khóc thì được dỗ hay bị mặc kệ, bé nói không muốn ăn thì được hỏi lý do hay bị ép. Bài này đi qua từng nhóm quyền theo cách đó, để ba mẹ có một thước đo khi nhìn vào lớp.
Luật Trẻ em nói gì, ngắn gọn
Luật Trẻ em số 102/2016/QH13 được Quốc hội thông qua tháng 4/2016, có hiệu lực từ ngày 1/6/2017. Luật xác định trẻ em là người dưới 16 tuổi, quy định các quyền và bổn phận của trẻ em, nguyên tắc, biện pháp bảo đảm quyền, và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình, cá nhân. Nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em trong mọi quyết định liên quan đến trẻ.
Luật cũng liệt kê những hành vi bị nghiêm cấm, như tước đoạt quyền sống của trẻ, bỏ rơi, bỏ mặc, xâm hại trẻ em, phân biệt đối xử, công bố thông tin bí mật đời sống riêng tư của trẻ mà không được phép. Đây là những điều không ai, kể cả người trông trẻ có thiện chí, được làm với lý do kỷ luật hay quản lý.
Ba mẹ không cần thuộc từng điều. Cái hữu ích là hiểu tinh thần: trẻ em là chủ thể có quyền, không phải đối tượng để người lớn sắp xếp sao cho tiện. Khi nhìn một lớp gửi trẻ qua lăng kính đó, ba mẹ sẽ thấy rõ hơn đâu là nơi chăm bé tử tế và đâu là nơi chỉ giữ bé cho tới giờ đón.
Quyền của bé hiện ra thế nào ở nơi gửi trẻ
Bảng dưới chọn những nhóm quyền gắn trực tiếp với vài giờ bé ở lớp, kèm dấu hiệu ba mẹ thấy được khi xem lớp hoặc khi đón bé:
| Nhóm quyền | Ở nơi gửi trẻ nghĩa là | Ba mẹ nhìn vào đâu |
|---|---|---|
| Được bảo vệ khỏi xâm hại | Không bị đánh, doạ, nhốt, bỏ đói, bỏ mặc; có người trông đủ | Số cô trong phòng, cách cô nói với bé, camera, cách xử lý khi bé hư |
| Được chăm sóc sức khoẻ | Ăn uống đủ, ngủ an toàn, vệ sinh sạch, được để ý khi ốm | Bữa ăn, chỗ ngủ, khu vệ sinh, cách cô báo khi bé mệt |
| Được vui chơi, giải trí | Có thời gian chơi tự do, vận động, không ngồi trước màn hình cả buổi | Lịch trong ngày, sân chơi, đồ chơi để trong tầm tay |
| Được tôn trọng và bảo vệ riêng tư | Thay đồ chỗ kín, không bị chế giễu, hình ảnh không bị đăng tuỳ tiện | Chỗ thay đồ, cách cô nói về bé trước người khác |
| Không bị phân biệt đối xử | Bé nào cũng được chăm như nhau, dù khác hoàn cảnh, ngôn ngữ, khả năng | Cách cô đối xử với các bé khác nhau trong cùng lớp |
| Được bày tỏ ý kiến | Được lắng nghe khi nói không muốn, sợ, mệt, theo mức phù hợp với tuổi | Cô có cúi xuống nghe bé không, có hỏi bé không |
Không nơi nào hoàn hảo ở mọi ô. Nhưng nếu một nơi trượt ở hàng đầu tiên, ba mẹ không nên gửi bé dù những hàng khác tốt đến đâu.
Được bảo vệ: không có "đánh nhẹ cho nhớ"
Quyền được bảo vệ khỏi mọi hình thức bạo lực là quyền mà ở nơi gửi trẻ không có ngoại lệ. Ở nhà, nhiều gia đình vẫn còn quan niệm "phạt nhẹ cho nhớ", nhưng với người trông trẻ chuyên nghiệp, đánh, véo, kéo tai, doạ nạt hay nhốt bé vào phòng tối không phải là phương pháp giáo dục mà là hành vi bị cấm. Không có lý do quản lý lớp nào biện minh được.
Bảo vệ còn bao gồm không bỏ mặc. Một bé khóc thét suốt nửa giờ trong góc phòng mà không ai đến, một bé tè dầm bị để mặc trong quần ướt, một bé ngủ quên ở góc sân khi cả lớp đã vào, đều là những dạng bỏ mặc. Ở lớp theo giờ, nơi có những bé lần đầu đến và chưa quen ai, nguy cơ bỏ mặc cao hơn nếu thiếu người.
Khi đi xem lớp, ba mẹ có thể hỏi thẳng: cô làm gì khi một bé cắn bạn, khi một bé không chịu ngồi vào bàn ăn, khi một bé ăn vạ. Câu trả lời cho thấy cơ sở hiểu về quyền được bảo vệ đến đâu. Câu trả lời tốt thường nói về cách tách bé ra cho bình tĩnh, cách nói chuyện, cách hướng sang việc khác.
Được chăm sóc sức khoẻ: ăn, ngủ, vệ sinh trong vài giờ ngắn
Quyền được chăm sóc sức khoẻ nghe có vẻ là việc của bệnh viện, nhưng với trẻ nhỏ ở nơi gửi, nó nằm trong những việc nhỏ lặp lại mỗi ngày. Bé được uống nước khi khát chứ không phải đợi tới giờ uống. Bé được thay tã khi ướt, được đi vệ sinh khi cần, không phải nhịn vì cô đang bận. Bé buồn ngủ thì có chỗ nằm an toàn, thoáng, có người để mắt.
Với gửi theo giờ, những nhu cầu này dễ bị coi nhẹ vì "chỉ có ba tiếng thôi". Nhưng ba tiếng với một bé mười tám tháng là đủ để đói, khát, buồn ngủ và cần thay tã ít nhất một lần. Một nơi chăm tốt sẽ hỏi ba mẹ giờ bé thường ăn, ngủ, và sắp xếp theo đó dù bé chỉ ở nửa buổi.
Phần sức khoẻ còn gồm việc để ý dấu hiệu bất thường: bé sốt, bé mệt lả, bé nôn. Cô không chẩn đoán, nhưng phải nhận ra để báo ba mẹ kịp và đưa bé đi khám khi cần. Những chi tiết về ăn ngủ và sức khoẻ khi gửi theo giờ có trong các chuyên mục riêng của trang; ở đây chỉ nhắc rằng đó cũng là quyền của bé.
Được vui chơi: vài giờ ở lớp không phải là vài giờ chờ
Với trẻ nhỏ, chơi không phải là phần thưởng mà là cách học, cách lớn. Luật ghi nhận quyền vui chơi, giải trí của trẻ em, và ở nơi gửi theo giờ quyền này rất dễ bị thu hẹp: bé chỉ ở vài giờ, cơ sở nghĩ không cần sắp xếp gì, bật hoạt hình cho cả nhóm ngồi xem là xong.
Một nơi tôn trọng quyền vui chơi sẽ có góc chơi với đồ chơi để trong tầm tay bé, có thời gian vận động trong nhà hoặc ngoài sân, có cô chơi cùng hoặc gợi ý trò chơi, và để bé được chọn chơi gì trong một phần thời gian. Bé vào giữa buổi vẫn có chỗ để nhập vào, không phải ngồi một góc chờ đến giờ về.
Ba mẹ hỏi bé "hôm nay con chơi gì" khi đón về là cách kiểm đơn giản. Nếu câu trả lời lần nào cũng là "xem tivi", đó là điều đáng hỏi lại cơ sở. Màn hình thỉnh thoảng không phải là vấn đề; màn hình thay cho người trông thì là vấn đề.
Không phân biệt đối xử: bé nào cũng là khách quý như nhau
Lớp gửi theo giờ tập hợp những bé rất khác nhau: bé gửi đều đặn và bé chỉ đến một lần, bé nói tiếng Việt và bé trong gia đình nói tiếng nước ngoài, bé hoạt bát và bé nhút nhát, bé phát triển theo nhịp thường và bé có nhu cầu hỗ trợ riêng. Luật nghiêm cấm phân biệt đối xử với trẻ em, và ở lớp điều này nghĩa là mọi bé được chăm sóc, được chú ý, được chơi như nhau.
Phân biệt đối xử ở nơi gửi trẻ thường không lộ liễu. Nó là việc cô hay bế bé dễ thương, bỏ qua bé hay quấy; là việc bé gửi gói đắt được ngồi bàn riêng; là việc bé khó giao tiếp bị để một mình vì "bé không chơi với ai". Ba mẹ khó thấy những điều này trong một buổi đến xem, nhưng có thể để ý qua lời kể của bé và qua cách cô nhắc đến các bé khác.
Với bé có nhu cầu đặc biệt, như chậm nói, tăng động, rối loạn phổ tự kỷ hay khuyết tật vận động, ba mẹ nên báo trước cho cơ sở để họ đánh giá có chăm được phù hợp không, và sắp xếp người. Báo trước không phải để bé bị từ chối, mà để bé được nhận vào nơi thật sự đáp ứng được. Những cơ sở chuyên sâu về trẻ có nhu cầu đặc biệt là lựa chọn nên tìm hiểu thêm khi cần.
Được lắng nghe: quyền bày tỏ ý kiến của bé nhỏ
Luật Trẻ em ghi nhận quyền của trẻ được bày tỏ ý kiến về những vấn đề liên quan đến mình, phù hợp với độ tuổi và mức trưởng thành. Một bé hai tuổi không thể quyết định có đi gửi hay không, nhưng nói được "con sợ", "con không muốn ngủ chỗ này", "con muốn bạn gấu". Những lời đó đáng được nghe.
Ở lớp, cô lắng nghe bé nghĩa là cúi xuống ngang tầm mắt khi bé nói, hỏi bé muốn chơi gì, cho bé chọn giữa hai món ăn khi có thể, và khi bé từ chối điều gì thì tìm hiểu lý do trước khi thuyết phục. Bé không muốn ăn có thể vì no, vì món lạ, vì đau răng; ép ăn bỏ qua tất cả những lý do đó.
Ở nhà, ba mẹ cũng thực hành quyền này khi hỏi bé về nơi gửi và nghe thật. Bé thích cô nào, không thích chỗ nào, buổi nào vui. Lời bé không phải là quyết định cuối cùng, nhưng là một nguồn thông tin mà chỉ bé mới có, và việc được hỏi giúp bé biết ý kiến của mình có giá trị.
Trách nhiệm chia thế nào giữa gia đình và cơ sở
Luật đặt trách nhiệm chính trong việc chăm sóc, bảo vệ trẻ cho cha mẹ và người chăm sóc trẻ, và nêu trách nhiệm của cơ sở giáo dục trong việc bảo đảm an toàn, không để xảy ra bạo lực, xâm hại trong thời gian trẻ ở cơ sở. Với nơi gửi theo giờ, trong khoảng thời gian bé ở lớp, cơ sở đang đảm nhận phần chăm sóc và bảo vệ mà ba mẹ tạm giao.
Điều này không có nghĩa là ba mẹ hết trách nhiệm khi bé qua cửa lớp. Ba mẹ vẫn chọn nơi gửi, vẫn cung cấp thông tin để bé được chăm đúng, vẫn để ý những dấu hiệu khi bé về. Quyền của bé được bảo đảm tốt nhất khi gia đình và cơ sở cùng làm phần mình và trao đổi với nhau thường xuyên.
Nếu nhà ở khu Quận 12 cũ và muốn đến xem một lớp gửi theo giờ để tự nhìn những điều trên, ba mẹ có thể hẹn Mầm Non Theo Giờ tại Global Star School đến xem lớp, sân chơi và hỏi cô về cách chăm bé trước khi đặt lịch.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em theo Luật Trẻ em 2016 là người bao nhiêu tuổi?
Luật Trẻ em 2016 quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi. Như vậy mọi bé đi gửi ở nhà trẻ, mẫu giáo hay nơi gửi theo giờ đều thuộc phạm vi bảo vệ của luật này, cùng với các quy định của ngành giáo dục về cơ sở mầm non.
Cô giáo phạt bé đứng góc lớp có vi phạm quyền trẻ em không?
Tuỳ cách làm. Tách bé ra một chỗ yên có người lớn ở gần để bé bình tĩnh khác với bắt bé đứng một mình quá lâu, làm bé sợ hay xấu hổ trước các bạn. Luật cấm các hình thức gây tổn hại thể chất, tinh thần cho trẻ; ba mẹ thấy cách phạt làm bé hoảng sợ thì nên hỏi cơ sở.
Nơi gửi trẻ có được từ chối nhận bé có nhu cầu đặc biệt không?
Cơ sở cần đánh giá trung thực mình có chăm được phù hợp không. Từ chối vì không đủ điều kiện chăm sóc an toàn khác với từ chối vì kỳ thị. Ba mẹ nên báo trước tình trạng của bé để hai bên cùng xem xét, và tìm hiểu thêm các cơ sở chuyên về trẻ có nhu cầu đặc biệt.
Bé hai tuổi thì quyền bày tỏ ý kiến có ý nghĩa gì?
Bé nhỏ chưa quyết định được nhiều việc, nhưng có quyền được lắng nghe theo mức phù hợp với tuổi. Ở lớp, đó là việc cô để ý khi bé nói sợ, mệt, không muốn ăn và tìm hiểu lý do thay vì ép. Ở nhà, là việc ba mẹ hỏi bé về nơi gửi và nghe thật.
Ba mẹ có thể tra cứu Luật Trẻ em ở đâu?
Văn bản luật được đăng trên các cổng thông tin chính thức của Nhà nước về văn bản pháp luật. Khi tra, ba mẹ nên xem cả văn bản sửa đổi và hướng dẫn thi hành còn hiệu lực, vì một số quy định chi tiết được hướng dẫn trong nghị định, thông tư.