Bé đang tiêu chảy hoặc nôn ói thì không nên đi gửi, kể cả gói ngắn. Nhiều nơi trông trẻ và các hướng dẫn y tế công cộng ở nhiều nước dùng mốc chung: bé chỉ quay lại khi đã hết tiêu chảy và hết nôn khoảng hai ngày. Lý do là các siêu vi, vi khuẩn gây tiêu chảy ở trẻ nhỏ lây rất nhanh trong lớp, còn bé thì dễ mất nước và cần được người thân theo dõi sát.
Một lần đi ngoài phân lỏng hay một lần trớ sau bữa ăn chưa chắc là bệnh. Nhưng khi bé đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày, nôn lặp lại, kèm sốt hay mệt, thì ba mẹ giữ bé ở nhà, cho bé uống đủ và theo dõi dấu hiệu mất nước. Có những dấu hiệu cần đưa bé đi khám ngay, bài này liệt kê ở một mục riêng.
Bài này viết cho ba mẹ gửi con theo giờ: khi nào giữ bé ở nhà, khi nào gửi lại, nơi gửi chặn đường lây thế nào, và những điều không nên tự làm. Bài không hướng dẫn điều trị hay liều thuốc.
Vì sao tiêu chảy và nôn lây nhanh ở chỗ đông trẻ?
Ở trẻ nhỏ, tiêu chảy cấp phần lớn do siêu vi, trong đó có những loại rất dễ lây. Mầm bệnh có trong phân và chất nôn của trẻ bệnh, chỉ một lượng rất nhỏ dính trên tay, đồ chơi, tay nắm cửa, bồn rửa cũng đủ làm bé khác bị lây khi đưa tay lên miệng. Một số siêu vi còn tồn tại khá lâu trên bề mặt và không dễ bị diệt bằng nước rửa tay khô.
Lớp trẻ nhỏ có đủ điều kiện để lây lan: nhiều bé còn mặc tã, cô thay tã cho nhiều bé liên tiếp, bé bò và chơi trên sàn, đồ chơi đi từ miệng bé này sang tay bé kia. Một bé nôn giữa phòng chơi, nếu không được dọn đúng cách, có thể làm nhiều bé bị lây trong vài ngày sau đó.
Bé cũng có thể tiếp tục thải mầm bệnh trong phân một thời gian sau khi đã khỏi. Đó là lý do mốc gửi lại không phải "ngay khi bé hết đi ngoài", mà thường là sau một khoảng thời gian, và lý do cô vẫn phải rửa tay kỹ sau mỗi lần thay tã kể cả với bé trông khoẻ mạnh.
Người lớn cũng là một mắt xích. Cô thay tã xong mà chỉ lau tay bằng khăn ướt rồi chuyển sang chia bữa phụ, hay ba mẹ đón bé xong bế em nhỏ ở nhà mà chưa rửa tay, đều là cách mầm bệnh đi tiếp. Vì vậy khi hỏi về vệ sinh ở nơi gửi, ba mẹ hỏi cả thói quen của người lớn chứ không chỉ của trẻ.
Ở TP.HCM, thời tiết nóng ẩm khiến thức ăn để ngoài nhanh hỏng hơn. Ngoài siêu vi, đồ ăn mang từ nhà để lâu ở nhiệt độ phòng, sữa pha sẵn để quá giờ cũng là nguyên nhân gây đau bụng, tiêu chảy. Ba mẹ mang đồ ăn từ nhà thì nên hỏi cơ sở có tủ mát để cất không, và ghi giờ chuẩn bị lên hộp.
Gửi hay giữ ở nhà: đối chiếu theo tình trạng của bé
Bảng sau tổng hợp cách nhiều nơi trông trẻ đặt ranh giới. Mỗi cơ sở có thể chặt hơn, ba mẹ hỏi trước khi đặt lịch:
| Tình trạng | Gửi được không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Một lần phân hơi lỏng, bé chơi ăn bình thường, không sốt | Thường gửi được, báo cô | Theo dõi thêm, nếu lặp lại thì giữ ở nhà |
| Đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày | Không | Giữ ở nhà, cho uống đủ, theo dõi mất nước |
| Nôn từ hai lần trở lên trong một ngày | Không | Nôn kèm sốt, đau bụng, li bì thì đi khám |
| Tiêu chảy, nôn đã hết dưới hai ngày | Thường chưa | Nhiều nơi áp dụng mốc khoảng 48 giờ không còn triệu chứng |
| Hết tiêu chảy, nôn trên hai ngày, ăn uống lại được | Thường gửi được | Báo cô bé vừa khỏi, ăn nhẹ |
| Phân có máu, có nhầy nhiều | Không | Đưa bé đi khám |
Ba mẹ cũng nên báo cơ sở khi bé tiêu chảy hay nôn, kể cả khi bé nghỉ ở nhà. Nếu nhiều bé trong cùng một lớp có triệu chứng giống nhau trong vài ngày, cơ sở cần biết để vệ sinh lại lớp, kiểm tra bếp và báo cho các gia đình.
Dấu hiệu mất nước và những lúc phải đưa bé đi khám ngay
Mất nước là mối nguy chính khi trẻ nhỏ tiêu chảy, nôn. Trẻ càng nhỏ thì càng mất nước nhanh. Theo các hướng dẫn chăm sóc trẻ tiêu chảy của Tổ chức Y tế Thế giới và các bác sĩ nhi, ba mẹ đưa bé đi khám ngay khi thấy:
- Bé đi tiểu ít hẳn, tã khô nhiều giờ liền, nước tiểu sẫm màu.
- Môi, miệng khô; khóc không có nước mắt; mắt trũng.
- Li bì, mệt lả, khó đánh thức, hoặc ngược lại quấy khóc vật vã.
- Không uống được, hoặc uống vào là nôn hết.
- Nôn ra dịch xanh, vàng đậm, hoặc nôn ra máu.
- Phân có máu, đau bụng dữ dội, bụng chướng.
- Sốt cao, hoặc tiêu chảy kéo dài nhiều ngày không giảm.
- Bé dưới sáu tháng tuổi bị tiêu chảy hay nôn nhiều lần.
Ba mẹ không tự cho bé dùng thuốc cầm tiêu chảy, thuốc chống nôn hay kháng sinh khi chưa có chỉ định. Nhiều loại thuốc cầm tiêu chảy không dùng cho trẻ nhỏ. Việc bù nước bằng dung dịch bù nước điện giải nên theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ về loại và cách pha; pha sai tỉ lệ có thể gây hại.
Khi bé nôn hay đi ngoài ở lớp: nơi gửi thường làm theo trình tự nào
Một cơ sở có quy trình sẽ xử lý theo các bước tương tự dưới đây. Ba mẹ có thể hỏi khi đặt chỗ để biết lớp đã sẵn sàng hay chưa:
- Đưa bé ra khỏi khu chơi, cho bé nghỉ ở chỗ riêng có người trông, lau rửa và thay đồ cho bé.
- Giữ các bé khác tránh xa khu vực bị bẩn cho đến khi dọn xong.
- Người dọn đeo găng tay dùng một lần, thấm chất nôn hoặc phân bằng giấy, cho vào túi kín, rồi lau khử khuẩn bề mặt theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm.
- Quần áo bẩn của bé cho vào túi kín để ba mẹ mang về giặt, không giặt xả tại lớp gần khu ăn.
- Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch sau khi dọn, kể cả khi đã đeo găng.
- Gọi ba mẹ đón, kể giờ bé nôn hay đi ngoài, số lần, tính chất, bé có uống được không.
- Theo dõi các bé khác trong những ngày sau và báo cho các gia đình nếu có nhiều ca.
Nếu khi đến xem lớp, ba mẹ thấy khu thay tã sát bàn ăn, không có bồn rửa tay gần đó, hay không có găng tay dùng một lần, đó là những điểm cần hỏi thêm. Lớp gửi theo giờ nhận nhiều bé ra vào, nên thói quen vệ sinh phải chặt từ đầu, không đợi có dịch mới làm.
Bé nôn vì say xe, vì khóc lúc chia tay: khi nào không phải bệnh?
Không phải lần nôn nào cũng là bệnh. Ở trẻ đi gửi, có hai tình huống hay gặp khiến ba mẹ và cô lo lắng không cần thiết. Thứ nhất là say xe: bé ngồi xe máy giữa trời nắng, kẹt xe, hoặc ngồi ô tô đóng kín sau bữa sáng no, đến cửa lớp thì nôn. Thứ hai là khóc dữ dội khi chia tay ba mẹ: bé khóc đến nấc, ho, rồi nôn ra phần sữa vừa bú.
Trong cả hai trường hợp, sau khi nôn bé thường dịu lại, chơi được, không sốt, không đi ngoài phân lỏng, và không nôn tiếp. Ba mẹ nói rõ với cô hoàn cảnh để cô không nhầm với bệnh, và theo dõi thêm. Nếu bé nôn lặp lại trong buổi, kèm sốt, đau bụng hay mệt, cô vẫn gọi ba mẹ như với một bé ốm.
Để giảm chuyện này, ba mẹ có thể cho bé ăn sáng nhẹ, xong sớm hơn giờ đi một chút, tránh cho bú no ngay trước khi lên xe, che nắng và cho bé ngồi chỗ thoáng. Với bé hay khóc lúc chia tay, ba mẹ có thể nhờ cô cho bé ăn sáng tại lớp sau khi bé đã bình tĩnh, thay vì ăn ở nhà ngay trước khi đi; cách chào tạm biệt ngắn gọn, nhất quán cũng giúp bé bớt khóc dữ.
Điều ba mẹ cần nhớ là đừng vì muốn gửi được mà quy mọi lần nôn cho say xe hay khóc. Nếu bé nôn ở nhà trước giờ đi mà không có lý do rõ ràng, hoặc đêm trước bé đã đau bụng, đi ngoài, thì an toàn nhất là giữ bé ở nhà theo dõi.
Gửi lại sau khi bé khỏi: báo cô gì, mang theo gì?
Bé hết tiêu chảy, hết nôn được khoảng hai ngày, ăn uống đã khá lên và chịu chơi thì phần lớn nơi trông trẻ nhận lại. Một số nơi muốn biết bé đã được bác sĩ khám chưa, nhất là khi bé tiêu chảy có máu hay được chẩn đoán một bệnh cụ thể. Ba mẹ hỏi trước để chuẩn bị.
Khi đưa bé quay lại, ba mẹ báo cô: bé vừa bị gì, khỏi từ hôm nào, bác sĩ dặn ăn uống ra sao, phân của bé lúc này như thế nào để cô biết đâu là bình thường với bé. Nếu bác sĩ dặn ăn nhẹ, chia nhỏ bữa, ba mẹ có thể mang phần ăn từ nhà hoặc hỏi cơ sở có điều chỉnh được không.
Ba mẹ mang thêm quần áo dự phòng, tã nếu bé còn dùng, và nhắc cô cho bé uống nước đều trong buổi. Sau đợt tiêu chảy, da vùng tã của bé có thể bị hăm, ba mẹ gửi kèm kem bôi bé đang dùng, ghi tên và cách dùng.
Buổi đầu quay lại, gói giờ ngắn thường hợp hơn gói cả ngày. Bé vừa ốm dậy mau mệt, ăn chưa lại sức. Ba mẹ cũng để ý xem trong những ngày sau bé có tái phát không, nếu có thì giữ bé ở nhà và cho đi khám lại.
Phòng tiêu chảy cho bé đi gửi: ba mẹ và lớp cùng làm gì?
Rửa tay bằng xà phòng vẫn là việc quan trọng nhất, ở lớp và ở nhà. Ba mẹ tập cho bé rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh từ sớm, bé ba bốn tuổi đã tự làm được nếu được hướng dẫn và nhắc đều. Người lớn trong nhà rửa tay sau khi thay tã, trước khi pha sữa, chuẩn bị đồ ăn cho bé.
Hỏi bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng về vắc xin phòng tiêu chảy do rota vi rút, loại vắc xin uống cho trẻ nhỏ trong những tháng đầu đời và chỉ uống được trong một khoảng tuổi nhất định, nên ba mẹ hỏi sớm. Vắc xin không phòng được mọi loại tiêu chảy nhưng giúp giảm những ca nặng do loại siêu vi này.
Đồ ăn, sữa mang theo cho bé cần được giữ mát nếu để vài giờ, đựng trong hộp kín, ghi tên. Sữa đã pha nhưng bé bú dở thì không để dành cho cữ sau. Bình nước, bình sữa rửa và tráng nước sôi mỗi ngày. Khi lớp có nhiều bé tiêu chảy, ba mẹ hỏi cơ sở đã kiểm tra lại bếp và nguồn nước chưa.
Gia đình ở khu Quận 12 cũ và lân cận cần gửi bé ngắn hạn có thể tìm hiểu Mầm Non Theo Giờ tại Global Star School, nhận bé từ 6 tháng đến 6 tuổi theo gói 3 giờ, 6 giờ hoặc cả ngày. Khi điền form đăng ký trên trang, ba mẹ ghi ở phần ghi chú nếu bé vừa khỏi tiêu chảy hay đang ăn theo chế độ bác sĩ dặn.
Câu hỏi thường gặp
Bé mọc răng đi ngoài phân lỏng có gửi được không?
Nhiều ba mẹ quy phân lỏng cho chuyện mọc răng, nhưng các bác sĩ nhi thường lưu ý không nên mặc định như vậy. Nếu bé đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày thì xử lý như tiêu chảy: giữ ở nhà, theo dõi và hỏi bác sĩ khi cần.
Bé chỉ nôn một lần sau khi ăn có phải giữ ở nhà không?
Một lần trớ hay nôn sau khi ăn quá no, ho mạnh hoặc khóc nhiều chưa chắc là bệnh. Nếu sau đó bé chơi, ăn uống bình thường, không sốt thì theo dõi thêm. Nôn lặp lại, kèm sốt, tiêu chảy hay mệt thì giữ bé ở nhà.
Có nên cho bé uống nước dừa, nước ngọt khi tiêu chảy không?
Nước ngọt có ga, nước trái cây nhiều đường có thể làm tiêu chảy nặng thêm và không thay được dung dịch bù nước đúng chuẩn. Ba mẹ hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ loại nước nên dùng, và tiếp tục cho bé bú mẹ hoặc ăn theo dặn.
Bé tiêu chảy có cần nhịn ăn không?
Các hướng dẫn hiện nay thường khuyên không bắt trẻ nhịn ăn, mà cho ăn nhẹ, chia nhỏ bữa và tiếp tục bú mẹ nếu bé còn bú. Ba mẹ làm theo dặn của bác sĩ khám cho bé, nhất là với trẻ nhỏ hoặc khi bé có bệnh khác.
Lớp có nhiều bé tiêu chảy cùng lúc thì ba mẹ nên làm gì?
Ba mẹ hỏi cơ sở đã kiểm tra bếp, nguồn nước và vệ sinh lại lớp chưa, có báo cho trạm y tế khi có nhiều ca không. Nếu sắp xếp được, tạm hoãn vài buổi gửi và theo dõi bé ở nhà trong những ngày đó.
Bé tiêu chảy bao lâu thì phải đi khám dù vẫn uống được?
Tiêu chảy kéo dài nhiều ngày không giảm, hoặc tái đi tái lại, nên được bác sĩ khám để tìm nguyên nhân, kể cả khi bé chưa có dấu hiệu mất nước. Với bé dưới sáu tháng, ba mẹ đưa đi khám sớm hơn.