Sốt xuất huyết không lây trực tiếp từ bé này sang bé kia, mà lây qua muỗi vằn đốt, và loài muỗi này đốt chủ yếu vào ban ngày, tức là đúng những giờ bé đang ở lớp. Vì vậy phòng bệnh cho bé đi gửi gồm hai phía: nơi gửi phải chống muỗi trong phòng và quanh sân, còn ba mẹ chống muỗi ở nhà và chuẩn bị cho bé trước khi đi.
TP.HCM có sốt xuất huyết quanh năm, thường tăng vào mùa mưa. Các khu dân cư nhiều nhà liền kề, hẻm nhỏ, công trình đang xây và chậu cây đọng nước là nơi muỗi dễ sinh sản. Một nơi gửi trẻ nằm trong khu như vậy cần làm việc chống muỗi một cách đều đặn, không chỉ khi có dịch.
Bài này nói về phần phòng bệnh ở nơi gửi và ở nhà, cách nhận ra những dấu hiệu cần đưa bé đi khám ngay, và việc gửi lại sau khi bé khỏi. Bài không hướng dẫn điều trị; bé sốt thì cần được bác sĩ khám.
Vì sao muỗi vằn là chuyện của giờ gửi trẻ ban ngày?
Muỗi truyền sốt xuất huyết thường được gọi là muỗi vằn vì thân và chân có khoang trắng đen. Khác với loại muỗi hay vo ve buổi tối, muỗi vằn thường đốt vào ban ngày, nhiều nhất là sáng sớm và chiều muộn. Đây chính là những khung giờ trẻ đến lớp, chơi ngoài sân và chuẩn bị về.
Muỗi vằn đẻ trứng ở những chỗ nước sạch đọng lại: lu, khạp, xô chứa nước, đĩa lót chậu cây, bình hoa, lốp xe cũ, vỏ hộp, máng xối nghẹt. Một nắp chai đọng nước mưa cũng đủ cho lăng quăng sống. Sau mỗi trận mưa chiều kiểu TP.HCM, những chỗ này lại đầy nước, nên việc dọn phải lặp lại thường xuyên chứ không làm một lần là xong.
Muỗi vằn thích trú ở chỗ tối, góc khuất trong nhà: sau tủ, dưới gầm bàn, trong móc treo quần áo. Một lớp học có nhiều góc kín, rèm dày, kho đồ chơi lộn xộn là chỗ muỗi đậu được. Phòng máy lạnh đóng kín cửa giúp hạn chế muỗi bay vào, nhưng không loại bỏ muỗi đã ở sẵn trong phòng.
Khi một khu dân cư có ca bệnh, muỗi có thể truyền bệnh cho nhiều người xung quanh. Bởi vậy, việc một gia đình tự chống muỗi là chưa đủ; cần cả nơi gửi, hàng xóm và cả khu phố cùng làm. Các đợt chiến dịch diệt lăng quăng do phường, trạm y tế tổ chức là một phần của việc này.
Nơi gửi trẻ chống muỗi bằng những việc gì?
Ba mẹ có thể hỏi khi gọi đặt chỗ, hoặc quan sát khi đến xem lớp, xem cơ sở có làm những việc sau một cách đều đặn hay không:
- Kiểm tra và đổ nước đọng ít nhất hằng tuần: đĩa lót chậu cây, bình hoa, xô, đồ chơi ngoài sân hứng nước mưa, máng xối.
- Đậy kín dụng cụ chứa nước, nếu cơ sở có trữ nước để lau dọn, tưới cây.
- Lưới chắn muỗi ở cửa sổ, hoặc giữ cửa đóng khi phòng bật máy lạnh.
- Mùng hoặc lưới che cho trẻ ngủ trưa, nhất là phòng ngủ có cửa mở ra sân.
- Dọn góc tối: không chất đồ cũ, thùng giấy ở góc phòng; quần áo dự phòng của trẻ cất trong hộp kín.
- Phối hợp với phường khi phun hoá chất diệt muỗi: trẻ không có mặt trong lúc phun và ngay sau đó, phòng được thông gió trước khi trẻ quay lại.
- Báo cho các gia đình khi có trẻ hay nhân viên mắc sốt xuất huyết, để mọi người chống muỗi ở nhà kỹ hơn.
Ba mẹ không nên mặc nhiên nghĩ phòng máy lạnh là đủ an toàn. Giờ chơi ngoài sân, giờ đón trả ở cửa, góc sân có cây xanh mới là chỗ trẻ dễ bị đốt. Hỏi cơ sở xem lịch ra sân có tránh lúc chạng vạng không, và trẻ có được mặc áo dài tay khi chơi ngoài không.
Chuẩn bị cho bé đi gửi mùa mưa: ở nhà làm gì, mang theo gì
Phần của ba mẹ gồm hai việc: giữ nhà không có lăng quăng, và chuẩn bị cho bé bớt bị muỗi đốt trong buổi gửi.
| Việc | Cách làm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Quần áo | Áo dài tay, quần dài vải mỏng, màu sáng | Muỗi dễ tìm đến màu tối; vải mỏng thoáng để bé không nóng |
| Sản phẩm chống muỗi bôi da | Chỉ dùng loại ghi rõ dùng được cho trẻ ở độ tuổi của bé | Hỏi dược sĩ, bác sĩ với bé dưới hai tuổi; không bôi lên tay bé vì bé hay cho tay vào miệng |
| Dặn cô | Nói rõ bé đã được bôi lúc mấy giờ, có cần bôi lại không | Mang theo sản phẩm thì ghi tên bé và cách dùng như với thuốc |
| Ở nhà | Lật úp, đổ nước đọng quanh nhà mỗi tuần, đậy lu khạp, ngủ mùng cả ban ngày | Nhà có sân thượng, ban công nhiều chậu cây cần kiểm kỹ |
| Khi bé có vết muỗi đốt | Rửa sạch, giữ móng tay bé ngắn để bé không gãi trầy | Vết đốt sưng to, chảy dịch, kèm sốt thì đưa bé đi khám |
Miếng dán, vòng đeo tay đuổi muỗi bán ở chợ và trên mạng có hiệu quả không đều, và một số loại không ghi rõ thành phần. Ba mẹ nên ưu tiên quần áo che chắn, mùng và loại bỏ nơi muỗi sinh sản, rồi mới đến sản phẩm. Nếu dùng sản phẩm, đọc kỹ nhãn về độ tuổi được dùng.
Dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết ở trẻ: đi khám ngay
Sốt xuất huyết ở trẻ thường bắt đầu bằng sốt cao đột ngột, có thể kèm mệt, đau đầu, đau người, nổi chấm đỏ dưới da. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới, giai đoạn nguy hiểm thường rơi vào khoảng ngày thứ ba đến ngày thứ bảy, nhiều khi đúng lúc bé hạ sốt, khiến ba mẹ tưởng con đã khỏi. Những dấu hiệu sau cần đưa bé đến bệnh viện ngay:
- Đau bụng, nhất là vùng bụng bên phải dưới sườn, hoặc bé ôm bụng, kêu đau.
- Nôn nhiều lần, không ăn uống được.
- Li bì, mệt lả, hoặc vật vã, bứt rứt, quấy khóc bất thường.
- Chảy máu cam, chảy máu chân răng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen.
- Tay chân lạnh, da nổi vân tím, môi tái.
- Đi tiểu rất ít hoặc không tiểu trong nhiều giờ.
- Hạ sốt nhưng bé mệt hơn chứ không khá lên.
Bé đang sốt cao thì không đi gửi, và ba mẹ cần cho bé đi khám, nhất là trong mùa mưa. Không tự mua thuốc hạ sốt, thuốc giảm đau ngoài loại bác sĩ dặn, vì có những thuốc giảm đau, hạ sốt thông dụng mà bác sĩ thường khuyên tránh khi nghi sốt xuất huyết. Đừng tự truyền dịch hay đưa bé đi truyền ở nơi không phải cơ sở y tế.
Bé sốt khi đang ở lớp vào mùa mưa: cô làm gì, ba mẹ làm gì?
Trong mùa mưa, một bé đang chơi bỗng nóng người, mệt, đòi nằm là tình huống cô ở lớp gặp không ít. Cô không thể biết bé sốt vì cảm, vì viêm họng hay vì sốt xuất huyết, và cũng không có nhiệm vụ đoán. Việc cô cần làm là đo nhiệt độ, cho bé nằm nghỉ ở chỗ thoáng, cho bé uống nước, ghi giờ phát hiện sốt và mức nhiệt, rồi gọi ba mẹ đến đón.
Ba mẹ nhận cuộc gọi thì nên đến đón sớm nhất có thể, hoặc nhờ người đón thay đã đăng ký với cơ sở. Hỏi cô bé bắt đầu mệt từ lúc nào, nhiệt độ bao nhiêu, bé có nôn, có đau bụng, có nổi chấm đỏ trên da không. Những chi tiết này ba mẹ ghi lại để kể cho bác sĩ.
Nếu đã có thoả thuận bằng chữ từ trước về việc cho bé dùng thuốc hạ sốt khi chờ ba mẹ, cô làm đúng thoả thuận và ghi giờ, lượng đã dùng để bác sĩ biết. Nếu chưa có, cô chỉ làm các biện pháp chăm sóc thông thường như cởi bớt áo, lau người bằng khăn ấm, cho uống nước.
Bé sốt cao đột ngột trong mùa mưa ở TP.HCM, ba mẹ nên cho bé đi khám thay vì tự theo dõi ở nhà nhiều ngày. Bác sĩ sẽ quyết định có cần xét nghiệm hay không và dặn lịch theo dõi. Trong những ngày bé sốt và đang được theo dõi, bé ở nhà, không đi gửi. Ở nhà, cho bé ngủ mùng cả ban ngày để muỗi không đốt bé rồi mang mầm bệnh sang người khác trong nhà.
Bé khỏi sốt xuất huyết: bao giờ gửi lại?
Vì sốt xuất huyết không lây trực tiếp qua tiếp xúc, việc bé quay lại nơi gửi phụ thuộc chủ yếu vào sức khoẻ của bé chứ không phải nguy cơ lây cho bạn. Sau đợt bệnh, nhiều bé mệt, ăn kém thêm một thời gian. Ba mẹ hỏi bác sĩ theo dõi bé xem khi nào bé đủ sức sinh hoạt bình thường, có cần tái khám, xét nghiệm lại hay không, rồi mới xếp lịch gửi.
Buổi đầu quay lại, chọn gói ngắn, báo cô bé vừa khỏi bệnh, dặn cô cho bé uống nước đều và để ý nếu bé mệt bất thường. Nếu bác sĩ dặn bé tránh vận động mạnh trong một thời gian, nói rõ với cô để cô sắp xếp cho bé chơi nhẹ nhàng.
Có một điểm ba mẹ nên biết: người đã mắc sốt xuất huyết một lần vẫn có thể mắc lại do chủng khác, và lần sau có thể nặng hơn. Vì vậy bé từng mắc rồi không phải là lý do để lơ là chống muỗi; ngược lại, gia đình nên giữ kỹ hơn.
Ba mẹ cũng nên báo cho nơi gửi khi bé được chẩn đoán sốt xuất huyết, kể cả khi bé đã khỏi. Đó là tín hiệu để cơ sở rà lại nơi muỗi có thể sinh sản quanh lớp và để các gia đình khác chống muỗi kỹ hơn trong những tuần tới.
Hỏi nơi gửi những gì về chống muỗi trước khi đặt lịch mùa mưa?
Khi gọi đặt chỗ vào mùa mưa, ngoài giờ giấc và đồ mang theo, ba mẹ có thể thêm vài câu: lớp có sân chơi ngoài trời không, giờ ra sân vào lúc nào; phòng ngủ trưa có mùng hay lưới không; cơ sở kiểm tra nước đọng quanh khuôn viên theo lịch nào; khi phường phun thuốc diệt muỗi thì lớp sắp xếp ra sao.
Một cơ sở làm việc này nghiêm túc thường trả lời được ngay, cụ thể, không vòng vo. Câu trả lời kiểu "ở đây sạch lắm, không có muỗi đâu" nghe yên tâm nhưng không cho ba mẹ biết họ làm gì. Thay vào đó, ba mẹ có thể đề nghị xem qua sân và góc chơi khi đến tham quan.
Ba mẹ cũng nên nói trước với cô nếu bé có làn da nhạy cảm, hay sưng to khi bị côn trùng đốt, hoặc đã từng dị ứng với một sản phẩm chống muỗi. Những thông tin này giúp cô chọn cách xử lý phù hợp khi bé bị đốt ở lớp.
Nếu gia đình ở khu Quận 12 cũ và lân cận cần gửi bé ngắn hạn trong mùa mưa, Mầm Non Theo Giờ tại Global Star School nhận bé từ 6 tháng đến 6 tuổi theo gói 3 giờ, 6 giờ hoặc cả ngày. Ba mẹ đăng ký qua form trên trang và ghi ở phần ghi chú những điều cần dặn về da, dị ứng côn trùng đốt của bé.
Câu hỏi thường gặp
Sốt xuất huyết có lây từ bé này sang bé khác trong lớp không?
Không lây trực tiếp qua tiếp xúc, ôm, ho hay dùng chung đồ. Bệnh lây qua muỗi vằn: muỗi đốt người bệnh rồi đốt người khác. Vì vậy khi lớp có ca bệnh, việc quan trọng là diệt muỗi và lăng quăng quanh lớp và ở nhà các bé.
Bé bị muỗi đốt ở lớp có phải đã nhiễm sốt xuất huyết không?
Không phải mọi vết muỗi đốt đều mang bệnh. Phần lớn chỉ gây ngứa, sưng nhẹ. Ba mẹ theo dõi bé trong những ngày sau; nếu bé sốt cao đột ngột, nhất là mùa mưa, đưa bé đi khám và kể với bác sĩ về chuyện muỗi đốt.
Bé mấy tháng thì dùng được kem chống muỗi?
Tuỳ sản phẩm và thành phần; nhiều loại ghi rõ độ tuổi tối thiểu trên nhãn. Với trẻ nhỏ, nhất là dưới hai tuổi, ba mẹ hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước và ưu tiên mùng, quần áo dài tay. Không tự pha tinh dầu đậm đặc bôi cho bé.
Có vắc xin sốt xuất huyết cho trẻ chưa?
Có. Từ năm 2024 Việt Nam đã cấp phép một loại vắc xin sốt xuất huyết dùng cho trẻ từ 4 tuổi trở lên, tiêm theo dạng dịch vụ. Bé dưới 4 tuổi chưa tiêm được, nên với phần lớn trẻ đi gửi, chống muỗi vẫn là cách chính. Ba mẹ hỏi bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng xem bé có phù hợp không; tiêm rồi vẫn cần chống muỗi.
Mùa mưa có nên ngưng gửi trẻ theo giờ không?
Không cần ngưng nếu bé khoẻ và nơi gửi chống muỗi tốt. Ba mẹ chọn nơi có việc dọn nước đọng đều đặn, cho bé mặc quần áo che chắn, chống muỗi ở nhà, và đưa bé đi khám sớm khi bé sốt cao.
Bé sốt cao một ngày rồi hạ, có cần đi khám nữa không?
Với sốt xuất huyết, giai đoạn hạ sốt có thể là giai đoạn cần theo dõi kỹ nhất. Nếu bé sốt cao trong mùa mưa, ba mẹ nên cho bé khám và hỏi bác sĩ lịch theo dõi, kể cả khi bé đã hạ sốt, và đưa bé đi ngay khi có dấu hiệu cảnh báo.