Tay chân miệng lây rất nhanh ở những nơi nhiều trẻ nhỏ chơi chung, qua bàn tay, đồ chơi, nước bọt, dịch từ các nốt phỏng và phân của trẻ bệnh. Vì vậy câu hỏi quan trọng với ba mẹ gửi con theo giờ không chỉ là "bệnh này là gì", mà là nơi gửi làm gì để chặn đường lây, ba mẹ nhận ra sớm ở nhà thế nào, và bé mắc bệnh thì nghỉ bao lâu mới quay lại.
Bé đang có biểu hiện nghi tay chân miệng, như sốt kèm loét miệng, nổi nốt ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, thì không nên đi gửi và cần được bác sĩ khám. Thời gian nghỉ thường được ngành y tế khuyến cáo khoảng mười ngày kể từ khi khởi bệnh, nhưng ba mẹ hỏi bác sĩ khám cho bé để có mốc chính xác.
Bài này viết từ góc nơi gửi trẻ: đường lây trong một lớp nhỏ, những việc phòng lây ba mẹ có thể quan sát được, cách hành xử khi lớp có ca bệnh, và dấu hiệu cần đưa bé đi khám ngay. Bài không thay cho tư vấn của bác sĩ và không hướng dẫn điều trị.
Vì sao tay chân miệng lan nhanh ở chỗ gửi trẻ?
Tay chân miệng do một nhóm siêu vi đường ruột gây ra, hay gặp nhất ở trẻ dưới năm tuổi. Siêu vi có trong nước bọt, dịch mũi họng, dịch các nốt phỏng và trong phân của trẻ bệnh. Trẻ nhỏ lại có thói quen đưa tay, đưa đồ chơi lên miệng, ôm nhau, dùng chung cốc, nên chỉ cần một bé mang mầm bệnh là cả nhóm chơi chung có nguy cơ.
Điểm khó là trẻ có thể lây cho bạn trước khi các nốt nổi rõ, và siêu vi có thể còn trong phân nhiều tuần sau khi bé đã khỏi. Có những trẻ nhiễm mà biểu hiện rất nhẹ, ba mẹ không nhận ra. Vì thế không có lớp nào bảo đảm được "không có ca nào", điều làm được là giảm tối đa cơ hội để mầm bệnh đi từ tay bé này sang miệng bé kia.
Với lớp gửi theo giờ, trẻ đến và về theo nhiều khung giờ khác nhau, có bé chỉ đến một buổi rồi thôi. Điều này khiến việc theo dõi một ca bệnh và báo cho các gia đình liên quan khó hơn so với lớp cố định cả năm. Một cơ sở có sổ ghi ai đến buổi nào, chơi ở phòng nào sẽ báo được cho đúng những gia đình cần biết.
Ở TP.HCM, ngành y tế thành phố hay nhắc phụ huynh để ý tay chân miệng vào mùa mưa và lúc trẻ tựu trường sau kỳ nghỉ, khi trẻ tụ lại đông. Mùa nào cũng có ca, nên kiểm tra miệng, tay chân của bé là thói quen quanh năm chứ không chỉ khi nghe báo dịch.
Nơi gửi trẻ phòng tay chân miệng bằng những việc gì?
Bộ Y tế nhiều năm nay nhắc đi nhắc lại nguyên tắc ăn sạch, ở sạch, bàn tay sạch để phòng tay chân miệng. Ở một lớp gửi trẻ, nguyên tắc đó thành những việc cụ thể mà ba mẹ có thể nhìn thấy khi đến xem lớp hoặc hỏi khi đặt chỗ:
- Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch cho trẻ trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi chơi ngoài sân; người lớn rửa tay sau mỗi lần thay tã, lau mũi, dọn chất thải.
- Bồn rửa vừa tầm trẻ, có xà phòng sẵn, khăn lau tay dùng một lần hoặc khăn riêng từng bé.
- Lau đồ chơi, tay nắm cửa, mặt bàn, sàn chơi hằng ngày bằng dung dịch khử khuẩn thông dụng, pha và dùng theo hướng dẫn trên nhãn; đồ chơi nhựa nhỏ được ngâm rửa thường xuyên.
- Cốc, bình nước, thìa của bé nào bé nấy, không dùng chung; đồ ăn chín, nước uống đun sôi hoặc đóng chai.
- Khu thay tã riêng, có thùng rác có nắp, tách khỏi khu chơi và khu ăn.
- Khám nhanh khi nhận trẻ: cô nhìn tay, miệng, hỏi ba mẹ bé có sốt, có bỏ ăn không trước khi nhận vào lớp.
- Khu cách ly tạm để bé có biểu hiện nghi ngờ nghỉ riêng trong lúc chờ ba mẹ đến đón.
Không lớp nào làm hoàn hảo mọi việc trong mọi buổi, nhưng nếu khi đến xem ba mẹ thấy bồn rửa tay không có xà phòng, đồ chơi bám bẩn, bé ăn bằng thìa dùng chung, thì đó là tín hiệu đáng cân nhắc.
Ở nhà, ba mẹ nhận ra sớm bằng cách nào trước khi gửi bé?
Nhìn miệng và tay chân mỗi sáng mùa dịch. Mất chưa tới một phút: nhìn lưỡi, lợi, má trong xem có chấm đỏ hay vết loét, nhìn lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, mông xem có nốt đỏ hay phỏng nước. Nếu thấy, giữ bé ở nhà và đưa đi khám.
Để ý bé bỏ ăn, chảy nước dãi nhiều, quấy khi ăn. Loét miệng làm bé đau khi nuốt, nên dấu hiệu đầu tiên ba mẹ thấy đôi khi là bé từ chối bữa ăn hay khóc khi bú, dù chưa thấy nốt rõ.
Sốt nhẹ kèm mệt. Nhiều bé sốt nhẹ một hai ngày trước khi nổi nốt. Bé sốt thì theo luật chung là không gửi, và ba mẹ theo dõi kỹ thêm những ngày sau.
Nghe thông báo của lớp. Nếu cơ sở báo trong lớp có ca bệnh, ba mẹ theo dõi bé kỹ trong khoảng một tuần sau buổi gửi gần nhất, vì đó là khoảng thời gian bệnh thường bộc lộ sau khi tiếp xúc.
Báo ngay cho cơ sở nếu bé được chẩn đoán. Đây là việc không dễ vì nhiều ba mẹ ngại, nhưng báo sớm giúp cơ sở vệ sinh lại lớp và các gia đình khác theo dõi con mình. Cơ sở tử tế sẽ báo cho các gia đình mà không nêu tên bé.
Lớp có bé mắc bệnh: ba mẹ nên hỏi gì, làm gì?
Nhận tin lớp con từng gửi có ca tay chân miệng, phản ứng đầu tiên của nhiều ba mẹ là lo và giận. Điều đó dễ hiểu, nhưng việc hữu ích hơn là hỏi cơ sở vài câu cụ thể: bé bệnh đến lớp vào buổi nào, ở phòng nào; lớp đã vệ sinh, khử khuẩn những gì; trong những ngày tới lớp có tạm ngừng nhận trẻ hay hạn chế không; các bé đang gửi được theo dõi ra sao khi đến lớp.
Ba mẹ không cần, và cũng không nên, đòi biết tên hay nhà của bé bệnh. Thông tin sức khoẻ của một đứa trẻ là chuyện riêng của gia đình bé. Điều ba mẹ cần là biết con mình có tiếp xúc hay không và cần theo dõi đến khi nào.
Nếu con mình có đến cùng buổi, ba mẹ có thể cân nhắc tạm hoãn những buổi gửi tiếp theo trong vài ngày nếu sắp xếp được, và theo dõi bé ở nhà. Gửi theo giờ có lợi ở điểm này: ba mẹ dễ dời lịch hơn so với lớp chính khoá. Còn nếu bắt buộc phải gửi, cứ gửi khi bé khoẻ, kiểm tra miệng tay chân mỗi sáng và báo cô nếu có gì lạ.
Khi có nhiều ca trong một lớp hay một khu vực, ngành y tế địa phương có thể yêu cầu cơ sở thực hiện những biện pháp riêng. Ba mẹ theo dõi thông báo của trạm y tế phường nơi mình ở hoặc của cơ sở để làm theo.
Bé mắc tay chân miệng: nghỉ bao lâu và gửi lại khi nào?
Thời gian nghỉ cụ thể do bác sĩ quyết định theo tình trạng của từng bé. Bảng dưới chỉ tóm tắt những mốc ba mẹ thường được dặn, để ba mẹ biết hỏi đúng câu khi đi khám:
| Giai đoạn | Ba mẹ thường làm gì | Gửi bé được chưa |
|---|---|---|
| Mới có sốt, loét miệng, nổi nốt | Đưa bé đi khám, theo dõi dấu hiệu chuyển nặng | Chưa, giữ ở nhà |
| Những ngày đầu của bệnh | Cho bé ăn mềm, uống đủ, nghỉ ngơi theo dặn của bác sĩ | Chưa; khuyến cáo thường gặp là nghỉ khoảng mười ngày kể từ khi khởi bệnh |
| Hết sốt, nốt đã khô, ăn uống lại được | Hỏi bác sĩ mốc quay lại cụ thể | Khi bác sĩ đồng ý và cơ sở chấp nhận |
| Đã quay lại gửi | Tiếp tục rửa tay kỹ cho bé sau đi vệ sinh, thay tã | Có; nhắc cô vì siêu vi có thể còn trong phân một thời gian |
Một số cơ sở yêu cầu giấy khám hoặc lời xác nhận của bác sĩ trước khi nhận lại bé. Ba mẹ nên hỏi trước để chuẩn bị, đừng để đến sáng đưa bé tới lớp mới biết. Và nhớ rằng bé đã mắc một lần vẫn có thể mắc lại, vì có nhiều chủng siêu vi khác nhau gây bệnh.
Dấu hiệu tay chân miệng chuyển nặng: đưa bé đi khám ngay
Phần lớn trẻ mắc tay chân miệng khỏi sau khoảng một tuần. Một số ít có biến chứng thần kinh, tim phổi và có thể diễn tiến nhanh. Ngành y tế thường nhắc những dấu hiệu sau, gặp một trong số đó là đưa bé đến bệnh viện ngay, không chờ:
- Sốt cao khó hạ, hoặc sốt kéo dài nhiều ngày.
- Bé giật mình chới với, nhất là lúc ngủ, xảy ra nhiều lần.
- Run tay chân, đi đứng loạng choạng, yếu tay chân.
- Nôn nhiều lần, bỏ ăn bỏ uống hoàn toàn.
- Li bì, khó đánh thức, hoặc ngược lại quấy khóc liên tục không dỗ được.
- Thở nhanh, thở mệt, da nổi bông, tay chân lạnh.
- Co giật.
Với bé đang được theo dõi ở nhà, ba mẹ nên để bé ngủ gần người lớn những đêm đầu để nhận ra kiểu giật mình bất thường. Không tự dùng thuốc bôi, thuốc súc miệng hay thuốc dân gian lên các vết loét khi chưa hỏi bác sĩ, và không chích vỡ các nốt phỏng.
Gửi bé theo giờ trong mùa tay chân miệng: cân nhắc gì?
Không ai có thể giữ trẻ ở nhà suốt mùa dịch, và việc gửi theo giờ đôi khi là lựa chọn duy nhất khi ba mẹ phải đi làm. Điều ba mẹ làm được là chọn nơi có thói quen vệ sinh tốt, kiểm tra con mỗi sáng, gửi khi con khoẻ hẳn, và chuẩn bị đồ dùng cá nhân riêng cho bé: bình nước, cốc, khăn, thìa nếu cơ sở cho mang.
Ba mẹ cũng có thể nhờ cô hạn chế cho bé chơi những đồ chơi nhỏ dễ cho vào miệng trong giai đoạn lớp có ca bệnh, và hỏi lớp có chia nhóm nhỏ hơn không. Đón bé về nhà thì cho bé rửa tay, thay quần áo trước khi chơi với em nhỏ hay ông bà.
Một chi tiết hay bị quên là đồ mang đi mang về. Túi đồ, bình nước, khăn, quần áo dự phòng của bé đi qua lớp rồi về nhà mỗi ngày. Trong mùa dịch, ba mẹ rửa bình nước, cốc bằng nước nóng và xà phòng mỗi tối, giặt khăn và quần áo bé mặc ở lớp riêng nếu được, và lau qua những món đồ chơi bé mang theo từ nhà trước khi cho em nhỏ chơi chung. Những việc này mất ít thời gian nhưng chặn được một đường lây ít ai để ý.
Nếu nhà có em bé dưới một tuổi, ba mẹ càng nên cẩn trọng vì trẻ càng nhỏ càng dễ có biến chứng. Lúc này, cân nhắc lịch gửi của anh chị lớn và vệ sinh khi về nhà quan trọng không kém việc chọn nơi gửi.
Ba mẹ ở khu Quận 12 cũ và lân cận cần gửi bé ngắn hạn có thể tìm hiểu Mầm Non Theo Giờ tại Global Star School, nhận bé từ 6 tháng đến 6 tuổi theo gói 3 giờ, 6 giờ hoặc cả ngày. Ba mẹ điền form đăng ký trên trang và hỏi thêm về cách lớp vệ sinh, xử lý khi có ca bệnh ở phần ghi chú.
Câu hỏi thường gặp
Bé đã bị tay chân miệng một lần thì có bị lại không?
Có thể. Bệnh do nhiều chủng siêu vi khác nhau gây ra, mắc một chủng không bảo vệ bé khỏi chủng khác. Vì vậy ba mẹ vẫn giữ thói quen rửa tay, kiểm tra miệng và tay chân của bé trong mùa dịch, kể cả khi bé đã từng mắc.
Người lớn có lây tay chân miệng cho trẻ không?
Người lớn có thể nhiễm siêu vi mà không có triệu chứng rõ và vẫn mang mầm bệnh trên tay. Đó là lý do người chăm trẻ, ở nhà hay ở lớp, cần rửa tay bằng xà phòng sau khi thay tã, dọn vệ sinh và trước khi cho trẻ ăn.
Có vắc xin phòng tay chân miệng không?
Ở một số nước có vắc xin cho một chủng siêu vi gây bệnh, nhưng tình hình lưu hành và cấp phép tại Việt Nam có thể thay đổi. Ba mẹ hỏi bác sĩ nhi hoặc cơ sở tiêm chủng để có thông tin hiện hành, và vẫn giữ các biện pháp vệ sinh.
Nước rửa tay khô có thay được xà phòng không?
Với siêu vi gây tay chân miệng, rửa tay bằng xà phòng và nước sạch được khuyến cáo là cách chính. Nước rửa tay khô chỉ dùng tạm khi không có bồn rửa, và cần để xa tầm tay trẻ nhỏ vì trẻ có thể liếm hoặc nuốt phải.
Lớp có ca bệnh thì có nên cho bé nghỉ luôn không?
Tuỳ hoàn cảnh gia đình. Nếu sắp xếp được, tạm hoãn vài buổi gửi và theo dõi bé ở nhà là an toàn hơn. Nếu không, bé vẫn có thể đi gửi khi khoẻ, miễn là ba mẹ kiểm tra bé mỗi sáng và cơ sở đã vệ sinh lại lớp.
Bé hết nốt rồi nhưng còn vết thâm có lây không?
Vết thâm sau khi nốt đã khô thường không phải là nguồn lây chính, nhưng siêu vi có thể vẫn còn trong phân một thời gian. Việc bé quay lại lớp nên theo mốc bác sĩ dặn, và cô cần rửa tay kỹ sau mỗi lần thay tã hay giúp bé đi vệ sinh.