Hóc dị vật là một trong những tai nạn nguy hiểm nhất với trẻ dưới bốn tuổi, vì đường thở của trẻ nhỏ hẹp và bé chưa nhai, nuốt thuần thục. Phòng hóc ở nơi gửi trẻ dựa trên ba việc: chuẩn bị đồ ăn đúng cách theo tuổi, giữ đồ vật nhỏ ngoài tầm tay trẻ, và người trông trẻ biết sơ cứu ban đầu khi tai nạn xảy ra.
Hóc diễn ra trong vài giây và thời gian để xử trí chỉ tính bằng phút, không đủ để chờ ba mẹ hay xe cấp cứu đến. Vì vậy câu hỏi "cô ở lớp đã được tập huấn sơ cứu hóc dị vật chưa" là một trong những câu quan trọng nhất ba mẹ nên hỏi khi chọn nơi gửi, đặc biệt với bé dưới ba tuổi.
Bài này nói về phần phòng ngừa và những gì ba mẹ cần biết, cần hỏi. Bài không thay cho một khoá học sơ cứu có người hướng dẫn thực hành; ba mẹ và người chăm trẻ nên học trực tiếp ở các lớp sơ cứu do cơ sở y tế hoặc tổ chức có chuyên môn tổ chức.
Vì sao trẻ nhỏ dễ bị hóc hơn người lớn?
Đường thở của trẻ nhỏ chỉ có đường kính cỡ một ống hút lớn, một vật nhỏ tròn và trơn cũng đủ bít kín. Trẻ dưới bốn tuổi lại chưa có đủ răng hàm để nghiền thức ăn, phản xạ nuốt và ho chưa mạnh như người lớn. Bé còn có thói quen khám phá đồ vật bằng miệng, cho bất cứ thứ gì nhặt được lên môi.
Ở chỗ đông trẻ, thêm vài yếu tố làm tăng nguy cơ: trẻ vừa ăn vừa cười nói, chạy nhảy; bé lớn chia đồ ăn cho bé nhỏ; đồ chơi của bé lớn có chi tiết nhỏ lẫn vào khu chơi của bé nhỏ; bé mới đến chưa quen nhịp ăn của lớp, ăn vội để theo kịp bạn. Lớp gửi theo giờ, nơi các bé ở nhiều độ tuổi có thể chơi chung trong một số khung giờ, càng cần để ý điểm này.
Hóc không phải lúc nào cũng ồn ào. Nhiều trường hợp trẻ bị hóc lại im lặng, không ho, không khóc được, mặt đỏ rồi tím dần. Người trông trẻ chỉ nhận ra khi đang để mắt tới bé. Đó là lý do bữa ăn của trẻ nhỏ cần người lớn ngồi cùng, không để trẻ ăn một mình trong lúc cô làm việc khác.
Cũng cần phân biệt hóc với sặc. Sặc là khi thức ăn, nước lọt vào đường thở làm bé ho mạnh, đỏ mặt, chảy nước mắt, rồi bé tự ho ra được. Hóc là khi dị vật bít đường thở, bé không ho, không khóc, không thở được. Bé đang ho mạnh được thường đang tự đẩy dị vật ra; người lớn cần ở bên quan sát, không vỗ hay móc họng làm dị vật đi sâu hơn.
Thức ăn nào dễ gây hóc và nơi gửi nên chuẩn bị ra sao?
Bảng dưới tổng hợp những món các hướng dẫn an toàn thực phẩm cho trẻ nhỏ hay nhắc đến. Ba mẹ có thể dùng để hỏi bếp của nơi gửi, và để soạn phần ăn mang từ nhà:
| Món | Vì sao nguy hiểm | Cách chuẩn bị an toàn hơn |
|---|---|---|
| Nho, cà chua bi, nhãn, chôm chôm | Tròn, trơn, vừa khít đường thở | Bỏ hạt, cắt dọc làm tư; với bé nhỏ cắt nhỏ hơn nữa |
| Xúc xích, chả cắt khoanh tròn | Khoanh tròn dễ bít đường thở | Cắt dọc thành que rồi cắt nhỏ |
| Hạt đậu phộng, hạt điều, hạt dưa | Cứng, nhỏ, dễ lọt vào phế quản | Không cho trẻ dưới bốn tuổi ăn hạt nguyên; dùng dạng xay mịn nếu không dị ứng |
| Kẹo cứng, kẹo dẻo, thạch viên, thạch rau câu miếng to | Trơn, dính, khó nhai | Không phát cho trẻ nhỏ; thạch thì cắt nhỏ, cho ăn bằng thìa |
| Bỏng ngô, bánh snack cứng | Mảnh vụn sắc, dễ hít vào | Tránh cho trẻ nhỏ |
| Cá có xương, thịt có sụn, xương nhỏ | Xương nhỏ mắc ở họng | Lọc kỹ xương, xay hoặc xé nhỏ |
| Miếng táo, cà rốt sống | Cứng, bé cắn miếng to | Hấp mềm, bào sợi hoặc cắt lát mỏng |
Ngoài món ăn, cách ăn cũng quan trọng: trẻ ngồi yên khi ăn, không vừa chạy vừa ăn; không ép ăn nhanh, không đút khi bé đang khóc; không cho bé ngậm đồ ăn khi nằm, kể cả bình sữa lúc ngủ. Ba mẹ mang đồ ăn từ nhà nên chuẩn bị sẵn theo cách trên, đừng để cô phải cắt lại trong lúc trông nhiều bé.
Đồ vật nhỏ trong lớp: những thứ cần để ngoài tầm tay trẻ
Một mẹo hay được dùng là thử với lõi cuộn giấy vệ sinh: vật nào lọt qua lõi thì đủ nhỏ để trẻ nuốt hay hóc, cần để xa tầm tay trẻ dưới ba tuổi. Ở lớp, những thứ sau cần được kiểm soát chặt:
- Pin cúc áo trong đồ chơi phát nhạc, điều khiển, đồng hồ, cân điện tử. Pin nuốt phải có thể gây bỏng thực quản nghiêm trọng trong vài giờ; nắp pin của đồ chơi phải được vặn vít.
- Nam châm nhỏ trong đồ chơi ghép hình, bảng dán tủ lạnh. Nuốt từ hai viên trở lên có thể gây tổn thương ruột.
- Đồ chơi có chi tiết rời: mắt nhựa của thú bông, bánh xe nhỏ, khối ghép cỡ nhỏ dành cho trẻ lớn.
- Bóng bay chưa thổi hoặc mảnh bóng bay vỡ: rất dễ hít vào và khó lấy ra.
- Đồ văn phòng: nắp bút, kẹp giấy, ghim, cục tẩy nhỏ trên bàn của cô.
- Đồ cá nhân của người lớn: đồng xu, kẹp tóc, khuyên tai, thuốc trong túi xách để ở khu chơi.
- Hạt, sỏi trang trí trong chậu cây, bể cá, đồ thủ công.
Ba mẹ cũng góp phần bằng cách kiểm tra đồ bé mang theo: kẹp tóc nhỏ, vòng hạt, đồ chơi có pin. Nhiều nơi khuyên không cho bé đeo vòng cổ, vòng tay hạt khi đi gửi, vừa để tránh hóc vừa tránh vướng cổ khi chơi.
Sơ cứu hóc dị vật: cô ở lớp cần biết gì?
Các hướng dẫn sơ cứu cho trẻ bị hóc khác nhau theo tuổi. Với trẻ dưới một tuổi, kỹ thuật thường được dạy là phối hợp vỗ lưng và ấn ngực theo một tư thế nhất định. Với trẻ lớn hơn, kỹ thuật thường được dạy là ép bụng từ phía sau, hay được gọi theo tên người mô tả nó là thủ thuật Heimlich. Thực hiện sai tư thế hoặc sai lực có thể không hiệu quả hoặc gây tổn thương, nên đây là kỹ năng cần học có người hướng dẫn và tập trên mô hình, không học qua bài viết.
Ở nơi gửi trẻ, những điều tối thiểu nên có là: người trông trẻ đã học sơ cứu hóc dị vật cho cả trẻ nhũ nhi và trẻ lớn; kỹ năng được nhắc lại định kỳ vì nếu không dùng sẽ quên; luôn có ít nhất một người biết sơ cứu trong ca; mọi người biết gọi cấp cứu 115 và nói rõ địa chỉ cơ sở.
Có vài điều cô ở lớp không nên làm, và ba mẹ cũng vậy khi ở nhà: không dùng ngón tay móc mù vào họng bé khi không nhìn thấy dị vật, vì có thể đẩy dị vật vào sâu hơn; không dốc ngược bé lắc mạnh; không cho bé uống nước hay nuốt cơm để "trôi" dị vật. Bé vẫn ho được, khóc được thì khuyến khích bé ho, ở bên quan sát.
Sau bất kỳ lần hóc nào đã xử trí được, bé vẫn nên được bác sĩ khám, vì có thể còn mảnh dị vật nhỏ trong đường thở hoặc đường thở bị tổn thương. Ba mẹ để ý thêm những ngày sau: ho kéo dài, thở khò khè, sốt sau một lần sặc, hóc là lý do cần khám lại.
Giờ ngủ trưa, bình sữa và nôn trớ: nguy cơ sặc ít ai để ý
Nói đến hóc, sặc, ba mẹ thường nghĩ đến bữa ăn. Nhưng giờ ngủ trưa cũng có nguy cơ riêng, nhất là với bé dưới một tuổi và bé quen ngậm bình sữa đi ngủ. Bé bú bình nằm ngửa rồi ngủ thiếp đi, sữa còn đọng trong miệng có thể chảy vào đường thở; bé ngủ ngay sau khi ăn no dễ trớ. Ở nhà ba mẹ có thể ngồi cạnh, còn ở lớp cô trông nhiều bé ngủ cùng lúc.
Ba mẹ nên dặn cô thói quen ngủ của bé: bé có cần bú trước khi ngủ không, bú xong bao lâu thì đặt nằm, có hay trớ không. Nơi gửi cẩn thận thường không để bé ngậm bình đi ngủ, cho bé bú trong tư thế bế nghiêng đầu cao, vỗ ợ hơi rồi mới đặt nằm, và không để kẹo, bánh trong miệng bé lúc nằm.
Với trẻ nhũ nhi, các khuyến cáo về giấc ngủ an toàn thường nhắc đặt bé nằm ngửa trên mặt phẳng chắc, không gối mềm, không chăn dày, không thú bông lớn trong chỗ nằm. Ba mẹ mang đồ ngủ quen cho bé thì hỏi cô xem món nào được để trong chỗ nằm, món nào chỉ để bé ôm lúc dỗ rồi cất đi.
Bé có bệnh trào ngược hay hay nôn trớ được bác sĩ theo dõi thì ba mẹ báo cô cụ thể tư thế bác sĩ dặn sau bú và khi ngủ. Cô ở lớp gửi theo giờ có thể chưa từng chăm bé, nên lời dặn càng cụ thể càng tốt.
Câu hỏi về phòng hóc ba mẹ nên hỏi khi chọn nơi gửi
Khi gọi đặt chỗ hoặc đến xem lớp, ba mẹ có thể hỏi những câu sau. Cách cơ sở trả lời cho thấy họ đã nghĩ đến chuyện này hay chưa:
- Người trông bé đã học sơ cứu hóc dị vật cho trẻ dưới một tuổi và trên một tuổi chưa, học ở đâu, bao lâu nhắc lại một lần?
- Trong giờ ăn, một cô trông bao nhiêu bé, cô có ngồi cùng bàn với các bé nhỏ không?
- Bếp chuẩn bị trái cây, thịt cá cho bé dưới ba tuổi thế nào?
- Lớp có tách khu chơi cho bé nhỏ và đồ chơi chi tiết nhỏ của bé lớn không?
- Đồ chơi có pin được kiểm tra nắp pin thế nào?
- Khi xảy ra sự cố hóc, quy trình gọi cấp cứu và báo ba mẹ ra sao?
Ba mẹ cũng nên báo cho cô những điều đặc biệt của bé: bé nhai chưa kỹ, hay ngậm thức ăn, hay nhét đồ vào mũi, tai, hoặc đã từng bị hóc. Những thông tin này giúp cô để ý đúng chỗ ngay từ buổi đầu tiên, khi cô còn chưa kịp quen với bé.
Ở nhà, ba mẹ chuẩn bị cho bé thế nào để buổi gửi an toàn hơn?
Phòng hóc không chỉ là việc của lớp. Thói quen ăn uống bé học ở nhà theo bé đến chỗ gửi. Bé quen ngồi ghế ăn, ăn từng miếng vừa, nhai xong mới nói, không chạy khi đang ngậm đồ ăn thì ở lớp cũng dễ giữ nếp hơn. Bé quen được bón trong lúc xem điện thoại hay đi rong thì khi ở lớp, ngồi cùng các bạn, bé dễ ăn vội hoặc ngậm lâu.
Với bé đang chuyển từ cháo sang cơm, ba mẹ báo cô rõ bé đang ăn ở độ thô nào, có nuốt được cơm nát chưa, có hay ọe khi gặp miếng to không. Nếu bé ăn thô hơn khả năng nhai thì nguy cơ sặc, hóc tăng lên. Phần ăn mang từ nhà nên được cắt, nghiền sẵn đúng với mức bé đang ăn.
Ba mẹ nên tự học sơ cứu hóc dị vật cho trẻ. Kỹ năng này dùng được ở nhà, ở nhà ông bà, ở quán ăn, không chỉ ở lớp. Nhiều bệnh viện nhi và tổ chức chuyên môn có lớp hướng dẫn cho phụ huynh; ba mẹ tìm lớp có thực hành trên mô hình để nhớ lâu hơn.
Gia đình ở khu Quận 12 cũ và lân cận cần gửi bé ngắn hạn có thể tìm hiểu Mầm Non Theo Giờ tại Global Star School, nhận bé từ 6 tháng đến 6 tuổi theo gói 3 giờ, 6 giờ hoặc cả ngày. Ba mẹ đăng ký qua form trên trang và ghi ở phần ghi chú độ thô bé đang ăn, những món bé chưa ăn được, để cô chuẩn bị đúng.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tuổi thì ăn được nho nguyên quả?
Các khuyến cáo an toàn thực phẩm cho trẻ thường khuyên cắt nho và trái cây tròn nhỏ cho trẻ dưới bốn tuổi, thậm chí lâu hơn tuỳ khả năng nhai của bé. Ba mẹ cứ cắt dọc làm tư cho đến khi bé nhai tốt và ăn chậm rãi, không vội.
Bé nuốt phải pin cúc áo thì làm gì?
Đây là tình huống cấp cứu: đưa bé đến bệnh viện ngay, gọi 115 nếu cần, kể cả khi bé trông vẫn bình thường. Không gây nôn, không cho ăn uống gì nếu chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế. Mang theo vỏ hoặc loại pin tương tự để bác sĩ biết.
Bé hay ọe khi ăn ở lớp có phải là bị hóc không?
Ọe là phản xạ bảo vệ khi miếng ăn quá to hay quá thô so với khả năng của bé, khác với hóc. Bé ọe rồi tiếp tục thở, khóc bình thường. Nếu bé ọe thường xuyên, ba mẹ báo cô điều chỉnh độ thô và hỏi bác sĩ nếu kéo dài.
Có nên cho trẻ ăn thạch ở lớp không?
Thạch viên nhỏ trơn, nhất là loại thạch ống hút, là món các hướng dẫn an toàn hay cảnh báo với trẻ nhỏ vì dễ trôi thẳng vào đường thở. Nếu cho ăn, cắt thạch thành miếng nhỏ, cho ăn bằng thìa, bé ngồi yên và có người lớn bên cạnh.
Lớp nhỏ có bắt buộc cô phải học sơ cứu không?
Yêu cầu về tập huấn sơ cứu cho người chăm trẻ có thể khác nhau theo loại hình cơ sở và quy định hiện hành. Dù quy định thế nào, ba mẹ nên chọn nơi có người đã học sơ cứu hóc dị vật và hỏi trực tiếp khi đặt chỗ.
Bé nhét hạt đậu vào mũi thì có tự lấy ra được không?
Ba mẹ không nên dùng nhíp hay ngón tay móc, vì dễ đẩy dị vật sâu hơn hoặc làm bé hít vào. Đưa bé đến cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng để lấy ra an toàn. Trong lúc chờ, giữ bé bình tĩnh và thở bằng miệng.